Technologische hoogstandjes van exotische eilandbewoners

[geschreven in het kader van SCW-cursus wetenschapsjournalistiek]
hawaiian-crow2
Hawaiikraai (foto: newscientist)

Dat hawaiikraaien slimme vogels zijn, zoals veel andere kraaiachtigen, wisten de onderzoekers op Hawaii wel, maar dat ze spontaan takjes oppakken om er met speels gemak rupsjes mee uit holten van bomen te peuteren, daar keken ze toch wel van op. De kraaien opereren als geroutineerde professionals: ze zoeken hun takjes zorgvuldig uit. Is een takje niet geschikt, dan pakken ze een ander, is het alleen maar te lang, dan knippen ze het op maat [video].

Christian Rutz van de Universiteit van St. Andrews deed al jaren onderzoek naar Nieuw-Caledonische kraaien die tot nu toe te boek stonden als de enige kraaien – van 47 soorten wereldwijd – die spontaan in het wild instrumenten gebruikten. Met een publicatie in Nature van 15 september 2016 lijkt de Nieuw-Caledonische kraai nu gezelschap te krijgen van de hawaiikraai.

Lijkt, want vooralsnog is niet te zeggen of hawaiikraaien deze hoogstandjes ook in de natuur laten zien. Ze zijn namelijk in het wild uitgestorven; alle vogels leven in gevangenschap.

Vreemd genoeg komt instrumentgebruik bij vogels in het wild zeer zelden voor. We vinden het verder bij aasgier, buizerdwouw (beide slaan eieren stuk met stenen) en spechtvink van de Galapagos (gebruikt, net als de twee slimme kraaien, stokjes) en dan hebben we het wel zo’n beetje gehad.

woodpecker-finch-dusan-brinkhuizen-4764-l
Spechtvink (foto: Dusan M. Brinkhuizen)

Waarom zijn er zo weinig vogelsoorten die gereedschappen gebruiken?

Misschien zijn de meeste soorten gewoon niet slim genoeg om spontaan gereedschap te gebruiken. Maar is intelligentie überhaupt wel een voorwaarde voor instrumentgebruik? Dat de kunsten die hawaiikraaien, of hun Caledonische verwanten, vertonen, zeer creatief zijn, wil nog niet zeggen dat ze daarmee ook intelligent zijn. De Caledonische kraai Betty toonde verbluffende hoogstandjes in gevangenschap: ze boog een ijzerdraadje om zodat ze een mandje met een rups erin uit een smal buisje kon hengelen [video]. Rutz en collega’s zagen dat wilde soortgenoten van Betty ook takjes ombogen. Maar de stereotype manier waarop de wilde kraaien te werk gingen wekte bij de onderzoekers de indruk dat ze niet zozeer een oplossing bedachten voor een nieuw probleem, maar instinctieve routines afwerkten. Totdat Christopher Bird en Nathan Emery uit Cambridge het experiment met het mandje herhaalden met een andere kraaiachtige, de roek. En wat bleek? Wat Betty kon, konden de roeken ook. En ze konden nog veel meer. Ze konden met stenen het waterpeil in een smal buisje verhogen om zo de rupsen te bemachtigen (Current Biology 1993) [video]. De roeken toonden dus wel degelijk inzicht in de werking van het instrument dat ze gebruikten. Hun praktische intelligentie blijkt zelfs niet onder te doen voor die van de chimpansee. En toch gebruiken roeken in het wild geen gereedschappen. Er moet dus meer aan de hand zijn.

Roek
Roek (foto: vogelwerkgroepberkelland)

Ontdekking en overdracht, zijn volgens primatenonderzoeker Carel van Schaick, de sleutelbegrippen voor instrumentgebruik bij sociale dieren. Voor de ontdekking van een toepassing is inzicht nodig, of het vermogen tot imiteren. Maar het instrumentgebruik kan zich niet verspreiden als het niet wordt overgedragen. Voor die overdracht is niet alleen nodig dat de dieren in groepen leven, maar ook dat ze elkaar de ruimte geven. Bij apen kunnen we dat mooi zien: ouderen zijn zeer tolerant naar jonge dieren. Dat verklaart, volgens Van Schaick, dat jonge primaten vaker op onderzoek uitgaan en eerder iets nieuws ontdekken. Ook bij hawaiikraaien en Nieuw-Caledonische kraaien krijgen de jongen volop gelegenheid om hun vaardigheden aan te scherpen. Dat is overigens wel in gevangenschap. Maar hoe dan ook, die tolerantie zien we ook bij andere kraaiensoorten. En toch ontwikkelden zij geen instrumentgebruik.

Intelligentie, ontdekking en overdracht zullen ongetwijfeld noodzakelijke voorwaarden zijn voor instrumentgebruik, maar ze zijn niet voldoende. Er moet nog iets bijkomen: ecologische speelruimte. Deze speelruimte (niche-ruimte) wordt aangetroffen als dieren nieuwe gebieden koloniseren. En dat lijkt precies aan de hand met ons selecte gezelschap van instrumentgebruikende vogels.

Net als de spechtvink leven de Nieuw-Caledonische kraai en de hawaiikraai op veraf gelegen eilanden die miljoenen jaren geleden zijn ontstaan. Door hun vliegvermogen hebben vogels een grotere kans zo’n eilandengroep te vinden dan minder mobiele dieren. Voorouders van ons illustere drietal zouden vanuit hun leefgebied op het vasteland naar deze eilanden zijn afgedwaald. Daar troffen ze lekker vet voedsel (rupsen en dergelijke) aan waar ze niet bij konden. Aangezien er geen spechten waren (die er wel bij zouden kunnen), kregen ze alle ruimte een spechtachtige ‘niche’ te bezetten. De spechtvink ontwikkelde een beitelvormig snaveltje en zelfs het stijve spechtenstaartje, maar een echte lange spechtentong om de vette larven uit dood hout te kunnen slepen, zat er evolutionair kennelijk niet in. In plaats daarvan ontwikkelde het vinkje de handigheid om met een takje of een cactusstekel die lekkere larven uit het hout te peuteren. Evenzo zijn de snavels van de Nieuw-Caledonische Kraai (Scientific Reports 2016) en de hawaiikraai rechter dan die van andere kraaien; ze zijn uitstekend aangepast om gereedschappen te gebruiken.

Behalve ruimte, kregen de soorten ook de tijd voor de ontwikkeling van instrumentgebruik. Doordat roofdieren geheel of grotendeels ontbraken op de afgelegen eilanden, hoefden ze niet zo vaak op te letten en konden ze beter op details in hun omgeving letten.

In de fabel van Aesopus werpt een dorstige kraai net zo lang stenen in een smalle kruik totdat het waterpeil hoog genoeg komt zodat hij het kan drinken. De moraal van de fabel is dat creativiteit beter is dan brute kracht. Of Aesopus de zwartrokken werkelijk al zo hoog inschatte is de vraag. In elk geval lijken de voorouders van onze hoofdrolspelers, nadat zij naar een ver eiland waren afgedwaald, de moraal te hebben nageleefd.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: